COVID-19 ကပ်ရောဂါက ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးကို ဘယ်လို သက်ရောက်မှုရှိလဲ။

နိဒါန်း

ယခင်က အမည်မသိပြင်းထန်ပြင်းထန်သောအသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာရောဂါလက္ခဏာ coronavirus 2 (SARS-CoV-2) မှကူးစက်မှုကြောင့်ဖြစ်သော coronavirus ရောဂါ 2019 (COVID-19) ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည်စီးပွားရေးကိုထိခိုက်စေပြီးကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့်အစားအစာစနစ်များအတွက်မကြုံစဖူးစိန်ခေါ်မှုများကိုဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ တစ်ကမ္ဘာလုံးတွင် လူပေါင်း ဘီလီယံနှင့်ချီ၍ lockdowns ကြောင့် အိမ်၌သာနေရန် အမိန့်ထုတ်ထားပြီး လူပေါင်း သုံးသန်းနီးပါး သေဆုံးခဲ့သည် (၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လကုန်အထိ)။

ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာကျန်းမာရေးလုံခြုံရေး (GHS) အညွှန်း

2014 ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပွားခဲ့သောအီဘိုလာရောဂါဖြစ်ပွားမှုအဆုံးတွင်၊ GHS Index သည်အနာဂတ်ကူးစက်ရောဂါဖြစ်ပွားမှုကိုကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရန်နိုင်ငံပေါင်း 195 နိုင်ငံ၏စွမ်းရည်ကိုဆုံးဖြတ်ရန်တီထွင်ခဲ့သည်။ ဤခန့်မှန်းချက်ကို ပြုလုပ်နိုင်ရန်၊ GHS Index သည် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိပထဝီဝင်နိုင်ငံရေး၊ ကျန်းမာရေးစနစ်နှင့် ကူးစက်ရောဂါဖြစ်ပွားမှု ထိန်းချုပ်နိုင်မှုဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုတို့ ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်ခုစီ၏ ဇီဝဆိုင်ရာအန္တရာယ်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါသည်။

ပေးထားသည့်နိုင်ငံ၏ GHS အညွှန်းကိန်းကို အကဲဖြတ်ရန်အတွက် ၎င်းတို့အား တားဆီးခြင်း၊ ထောက်လှမ်းခြင်းနှင့် အစီရင်ခံခြင်း၊ လျင်မြန်သောတုံ့ပြန်မှု၊ ကျန်းမာရေးစနစ်၊ နိုင်ငံတကာစံနှုန်းများနှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိသော အန္တရာယ်ရှိသော ပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် အဆင့်သတ်မှတ်ထားသည်။

COVID-19 စတင်ဖြစ်ပွားကတည်းက ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးတာဝန်ရှိသူများသည် လက်ရှိကပ်ရောဂါကာလအတွင်း နိုင်ငံများ၏စွမ်းဆောင်ရည်ကို အကဲဖြတ်ရန် GHS Index ကို အသုံးပြု၍ရနိုင်မလား။ ဒါကိုလုပ်ဖို့ကြိုးစားနေတဲ့ သုတေသနလေ့လာမှုတစ်ခုမှာတော့ GHS Index ဟာ နိုင်ငံပေါင်း 178 မှာ COVID-19 ဆက်စပ်ရောဂါနဲ့ သေဆုံးမှုနှုန်းတွေနဲ့ အပြုသဘောဆောင်တဲ့ ဆက်နွယ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ပါတယ်။

ဤလေ့လာတွေ့ရှိထားသော်လည်း၊ ဤသုတေသီများသည် ဤအပြုသဘောဆောင်သောအသင်းအဖွဲ့သည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာကပ်ရောဂါကိုကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်မှုတွင် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏စွမ်းရည်ကိုဆုံးဖြတ်ရာတွင် အကန့်အသတ်တန်ဖိုးရှိကြောင်း အမှန်တကယ်တွေ့ရှိခဲ့သည်။

COVID-19 ၏အခြားကျန်းမာရေးပြဿနာများအပေါ်သက်ရောက်မှု

COVID-19 ကပ်ရောဂါသည် ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်များကို လွှမ်းခြုံထားပြီး အခြားရောဂါများကို ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် ကုသခြင်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။

လူမှုရေးအရ ခပ်ခွာခွာနေခြင်းနှင့် လော့ခ်ချခြင်းများသည် ရာသီအလိုက်တုပ်ကွေးကဲ့သို့သော ကူးစက်ရောဂါများ၏ ရောဂါရှာဖွေတွေ့ရှိမှုနှုန်းကို လျော့ကျစေကာ လူမှုဆက်ဆံရေး လျှော့ချခြင်းဖြင့် မျှော်မှန်းထားသည့်အတိုင်းဖြစ်သည်။

သို့သော်၊ တစ်ဦးချင်းစီသည် ပိတ်ဆို့မှုများနှင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာဆက်တင်များကို ရှောင်ရှားခြင်းကြောင့် အခြားကျန်းမာရေးပြဿနာများအတွက် အကူအညီတောင်းခံခြင်းကို ရှောင်ရှားခဲ့ပြီး ပြဿနာရှိနေသော်လည်း ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် ကုသမှုကို လျှော့ချနိုင်ခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း၊ ရောဂါရှာဖွေတွေ့ရှိသည့်ကိစ္စများတွင်ပင် ကင်ဆာကဲ့သို့သော ရောဂါများနှင့် အခြေအနေများအတွက် ကုသမှုကို COVID-19 ကျန်းမာရေးစနစ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များကို စားသုံးနေသည့် ချက်ချင်းခြိမ်းခြောက်မှုကြောင့် အခြေအနေများစွာတွင် ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။

ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ သုတေသနပြုချက်များသည် COVID-19 ကိုလည်း အာရုံစိုက်ထားပြီး၊ သုတေသနပြုမှုများကို နှောင့်နှေးစေကာ အခြားရောဂါများကို ဖော်ထုတ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် ငှက်ဖျား၊ အိပ်ခ်ျအိုင်ဗွီနှင့် တီဘီရောဂါကဲ့သို့သော အခြားကူးစက်ရောဂါများသည် အမှန်တကယ်ပြဿနာများရှိနေသေးသော်လည်း အထူးသဖြင့် အားနည်းသူများတွင် ပိုမိုဖြစ်ပွားနေသော်လည်း ဘေးထွက်ပေါက်များတွင် ထားရှိခဲ့သည်။ 2020 ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် Bill & Melinda Gates ဖောင်ဒေးရှင်းမှ အကဲဖြတ်မှုတစ်ခုသည် ကပ်ရောဂါ၏ပထမပိုင်းမှ ကာကွယ်ဆေးလွှမ်းခြုံမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အကဲဖြတ်ခဲ့ပြီး ကျန်းမာရေးစနစ်များတွင် ကာကွယ်ဆေးလွှမ်းခြုံမှုကို 25 ပတ်အတွင်း 25 ပတ်အတွင်း ပြန်လည်တွန်းလှန်ခဲ့ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။

ကပ်ရောဂါမဖြစ်မီက ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ထက်ဝက်ခန့်သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုကို လက်လှမ်းမမီခဲ့ဘဲ ဤအရေအတွက်သည် ကပ်ရောဂါကြောင့် တိုးလာခဲ့သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းရှိ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုစနစ်များသည် ပိုမိုလက်လှမ်းမီလာရန် လိုအပ်ပြီး အခြားသောရောဂါများကို စီမံခန့်ခွဲခြင်းအပေါ် သက်ရောက်မှုကို လျှော့ချနိုင်မည့် နည်းလမ်းဖြင့် အနာဂတ်တွင် ကပ်ရောဂါကဲ့သို့သော ဖြစ်ရပ်များအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားရန် လိုအပ်ပါသည်။

ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စိတ်ကျန်းမာရေး ထိခိုက်မှု

ကူးစက်မြန် COVID-19 နှင့်ဆက်စပ်သော အဖြစ်အများဆုံးလက္ခဏာများတွင် ချောင်းဆိုးခြင်း၊ အဖျားတက်ခြင်း၊ အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာပြဿနာများနှင့် အချို့သောကိစ္စများတွင် Atypical pneumonia အပါအဝင် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ပါဝင်သည်။ အသက်ရှုလမ်းကြောင်းစနစ်ပြင်ပတွင် SARS-CoV-2 သည် နှလုံးသွေးကြော၊ အစာအိမ်နှင့် ဆီးလမ်းကြောင်းတို့ကို ထိခိုက်စေပုံပေါ်သည်။

COVID-19 ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ

အဆိုပါရောဂါလက္ခဏာများအပြင် SARS-CoV-2 ကူးစက်ခံရပြီးနောက် အမျိုးမျိုးသော အာရုံကြောဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဤလက္ခဏာရပ်များ၏ ဥပမာအချို့တွင် hyposmia၊ dysgeusia၊ encephalitis၊ meningitis နှင့် acute cerebrovascular disease တို့ ပါဝင်သည်။ အဆိုပါ အာရုံကြောဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများသည် ဦးနှောက်သို့ တိုက်ရိုက် ကူးစက်ခြင်း၊ ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ရောင်ရမ်းမှု တုံ့ပြန်မှု၊ hypercoagulation နှင့် ကူးစက်လွန် ခုခံအား ပြေလည်စေသည့် လုပ်ငန်းစဉ်များကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း အကြံပြုထားသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ဤအာရုံကြောဆိုင်ရာသက်ရောက်မှုများသည် စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းနှင့် စိတ်ဒဏ်ရာလွန်စိတ်ဖိစီးမှုရောဂါ (PTSD) တို့မှ ကျယ်ပြန့်သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။

ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်း

COVID-19 လူနာများအပေါ် တိုက်ရိုက်သက်ရောက်မှုရှိခြင်းအပြင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများနှင့် ရောဂါပိုးမရှိသော အထွေထွေလူဦးရေ၏ စိတ်ကျန်းမာရေးသည်လည်း ကပ်ရောဂါကာလအတွင်း သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားပါသည်။

ဥပမာအားဖြင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုပေးသူများသည် ဗိုင်းရပ်စ်ကူးစက်နိုင်ခြေ မြင့်မားသည့်အပြင် COVID-19 နှင့်ဆက်စပ်သော စိတ်ထိခိုက်စရာဖြစ်ရပ်များဖြစ်သည်။ ထို့အပြင်၊ သီးသန့်ခွဲထားရမည့် ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်းများသည် သာမန်အများပြည်သူနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက PTSD ၏ ပိုမိုပြင်းထန်သော လက္ခဏာများဖြစ်နိုင်ချေ ပိုများကြောင်း ပြသထားသည်။  

 Benedette Cuffari, M.Sc.